Dwudniowa konferencja, która odbyła się pod opieką naukową prof. dr hab. Ingi Iwasiów 4–5 czerwca 2010 roku, została objęta patronatem Szczecińskiego Dwumiesięcznika Kulturalnego „Pogranicza” oraz samorządowej instytucji kultury Szczecin 2016, a dofinansowana przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Termin konferencji, który zbiegł się z długim czerwcowym weekendem oraz 169. rocznicą urodzin pisarki, wymagał opuszczenia chłodnych murów uniwersyteckich, dlatego dyskusje nad tekstem literackim odbyły się w Teatrze Małym w Szczecinie.
Forma konferencji wpisywała się w cykl badawczy prowadzony w Instytucie Polonistyki i Kulturoznawstwa. Seria Rozbiory zakłada interpretację jednego utworu literackiego różnymi metodami badawczymi. Do tej pory w tej konwencji zostały „rozebrane” m.in. Panny z Wilka Jarosława Iwaszkiewicza, Matka odchodzi Tadeusza Różewicza, Wariacje pocztowe Kazimierza Brandysa, Lubiewo Michała Witkowskiego. Po raz pierwszy zaś szczegółowej i wszechstronnej analizie został poddany utwór, który wyszedł spod pióra kobiety – czyli Dziurdziowie Elizy Orzeszkowej.
Konferencja skupiła doktorantów Uniwersytetu Szczecińskiego oraz ośrodków naukowych z Poznania, Gdańska, Lublina, Wrocławia i Warszawy. Uczestnikami byli także pracownicy Instytutu Polonistyki i Kulturoznawstwa US oraz Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.
Powieść, która często była określana przez badaczy jako chłopska bądź wiejska i omawiana w kontekście podobnych tematycznie Nizin i Chama, okazała się lekturą niezwykle interesującą, pojemną interpretacyjnie i ukazującą szereg problemów, które zdecydowanie wychodziły poza ramy konstrukcyjne utworu, a były głęboko zakorzenione w rzeczywistości XIX-wiecznej: historii, gospodarce, polityce, ekonomii, religii, stosunkach i rolach społecznych, medycynie, ludowej kulturze.
Mocną stroną „Rozbierania” Orzeszkowej okazały się genderowe interpretacje Dziurdziów. Tłem dla ukazania twórczości Elizy Orzeszkowej wraz z jej uwikłaniami biograficznymi był referat dr Aleksandry Krukowskiej – Orzeszkowej miejsca wstydu. Szczegółową analizę pod kątem męskości, kobiecości i erotyzmu przeprowadziła Barbara Popiel, którą przede wszystkim interesowały miejsce i rola płci w tekście, wpływ uczuć i związków damsko-męskich na hierarchię świata przedstawionego oraz przekraczanie ustalonych kulturowo granic.
Do tego tematu nawiązywały także wystąpienia: Dwie wiedźmy Lucyny Marzec (rzecz o namiętności i karze), Performatyw w służbie tradycji. O płci i rolach społecznych w „Dziurdziach” Elizy Orzeszkowej Agnieszki Gruszczyńskiej oraz Wielka matka i kapłanka. Wokół archetypów kobiecych w „Dziurdziach” Elizy Orzeszkowej Piotra Lachowicza.
Nie zabrakło także tekstów, które pytały o genologię Dziurdziów i ich związki z powieścią detektywistyczną (Paulina Kruszczyńska), a także o funkcje motywów muzycznych w konstrukcji powieści (Agnieszka Roguska) oraz o kompetencje kobiet w dziedzinie lecznictwa ludowego (Agata Majewska). Kamila Paradowska przedstawiła studium porównawcze dwóch utworów – Dziurdziów i Klątwy Stanisława Wyspiańskiego. Głównymi kryteriami komparatystycznymi były konstrukcja i dramaturgia utworów.
Wystąpieniem, które zdobyło największe uznanie uczestników, był referat dr Agaty Zawiszewskiej na temat historii przemysłu włókienniczego i ukazanie w nim walki, jaką musiało stoczyć ludowe rękodzieło z industrializacją XIX wieku. Ta nietypowa – bo przeprowadzona od strony przedmiotów, a nie ludzi – interpretacja pokazała, że to, co materialne, może doskonale posłużyć do ukazania tła historycznego, społecznego i ekonomicznego.
Dość nieoczekiwanie, z lektury dziś zapomnianej, wydawać by się mogło mało atrakcyjnej dla współczesnego czytelnika, wyłoniła się rzeczywistość XIX wieku – jej kultura, społeczeństwo, historia i religia uwikłane w politykę. Także Eliza Orzeszkowa ukazała się jako erudytka, wnikliwa obserwatorka, etnolożka, miłośniczka wsi, która przy tym dość przewrotnie, choć w stylu oczywistym w epoce, patrzyła na białoruskich chłopów z pozycji przypominającej punkt widzenia kolonizatorów układających swe stosunki z tubylcami między zachwytem a poczuciem przewagi.